Kada presečemo luk, ne oslobađa se samo njegov miris, već počinje niz hemijskih reakcija koje na kraju mogu izazvati suzenje očiju. Oštećenje ćelija luka mešanjem do tada odvojenih supstanci omogućava stvaranje isparljivih jedinjenja koja dospevaju u vazduh oko osobe koja ga seče.
Sečenje luka pokreće hemijsku reakciju
Ta jedinjenja brzo dospevaju do površine oka. Kada dođu u kontakt sa vlažnim slojem koji prekriva oko, nastaje nadražujući efekat. Oko taj signal ne tretira kao običan miris, već kao potencijalnu iritaciju od koje treba da se zaštiti.
Zato se reakcija često javlja nekoliko trenutaka nakon početka sečenja. Što je više ćelija oštećeno i što se više isparljivog jedinjenja oslobodi u blizini lica, veća je verovatnoća da će nadražaj biti primetan.
Zašto oko počinje da proizvodi suze
Površina oka ima zaštitni suzni film koji stalno održava rožnjaču vlažnom. Kada nadražujuća supstanca dospe do oka, receptori u tkivima oko njega registruju hemijski podražaj. Signal se preko nerava prenosi do centara koji upravljaju refleksnim odgovorom.
Jedan od rezultata tog odgovora jeste povećano lučenje suza. Suze pomažu da se nadražujuća supstanca razredi i ukloni sa površine oka. Istovremeno, treptanje pomaže da se suzni film ravnomerno rasporedi preko rožnjače i da se sadržaj koji je dospeo na oko pomeri prema odvodnim putevima.
Ova reakcija zato nije znak da je oko jednostavno počelo da plače zbog mirisa luka. To je zaštitni refleks koji ima zadatak da smanji kontakt oka sa materijom koja ga nadražuje.
Zašto je reakcija jača kod nekih ljudi
Količina suza nije ista kod svih osoba. Osetljivost oka, količina isparenja u vazduhu, rastojanje od isečenog luka i način sečenja mogu promeniti jačinu reakcije. Ako se luk intenzivno seče ili drobi, više njegovih ćelija se oštećuje u kratkom periodu.
Važnu ulogu ima i ventilacija. U prostoru sa slabim strujanjem vazduha isparljiva jedinjenja duže ostaju oko lica, pa mogu dospeti do oka u većoj koncentraciji. U dobro provetrenoj prostoriji deo materija se brže udaljava od mesta sečenja.
Vrsta i svežina luka takođe mogu uticati na to koliko će reakcija biti izražena. Različite sorte imaju različit hemijski sastav, pa ne moraju sve izazvati jednaku količinu isparenja niti isti intenzitet suzenja.
Kako treptanje i suze štite oko
Kada oko registruje nadražaj, povećano lučenje suza predstavlja deo šireg zaštitnog mehanizma. Treptanjem se suzni film obnavlja i ravnomerno raspoređuje preko površine oka. Time se održava vlažnost rožnjače i pomaže uklanjanju stranih i nadražujućih materija.
Suze zatim odlaze kroz sitne otvore na unutrašnjim uglovima kapaka i dalje kroz suzne kanale. Deo tečnosti ispari, dok se ostatak odvodi prema nosnoj šupljini. Zbog te veze nos može reagovati na isti nadražaj, pa se kod nekih ljudi uz suzenje javlja i osećaj peckanja u nosu.
Oko je zato mnogo više od pasivnog organa koji registruje svetlost. Njegova površina stalno prati stanje suznog filma i reaguje kada se pojavi nešto što može da je ošteti ili poremeti.
Zašto pomaže hlađenje i provetravanje
Postupci koji smanjuju količinu isparenja oko lica mogu ublažiti reakciju. Dobro provetravanje smanjuje koncentraciju nadražujućeg jedinjenja u neposrednoj blizini očiju, dok pažljivije sečenje može smanjiti količinu oštećenog tkiva luka i time količinu oslobođenih materija.
Hlađenje luka pre sečenja može usporiti neke hemijske procese i smanjiti isparavanje određenih jedinjenja, pa nekim ljudima takav postupak olakšava sečenje. Ipak, nijedna metoda ne uklanja potpuno reakciju jer ona zavisi od sorte, temperature, načina obrade i individualne osetljivosti.
Suzenje tokom sečenja luka zato predstavlja sasvim normalan odbrambeni odgovor. Biljno tkivo oslobađa nadražujuće jedinjenje, oko ga registruje, a nervni sistem pokreće pojačano lučenje suza kako bi površina oka što brže smanjila njegov uticaj.
Osetljivost oka može dodatno odrediti koliko će suzenje biti jako. Kod osobe čije su oči osetljivije, isti nadražaj može izazvati izraženiji refleks, dok druga osoba može gotovo bez suza završiti isto sečenje.
Jačina reakcije zavisi i od toga koliko je isparljivo jedinjenje koncentrisano u neposrednoj blizini oka. Sečenje na stabilnoj dasci, uz dobro usmeren protok vazduha, može zato biti prijatnije nego intenzivno seckanje u zatvorenoj kuhinji.
Važno je razlikovati suzenje izazvano lukom od običnog mirisa hrane. Mirisni molekuli mogu biti registrovani u nosu bez izazivanja jačeg zaštitnog refleksa oka, dok nadražujuće jedinjenje iz luka direktno pokreće reakciju površinskih tkiva oka.
Reakcija je korisna upravo zato što je brza. Oko ne mora da utvrdi odakle je nadražaj došao niti da prepozna njegov tačan hemijski sastav. Dovoljno je da receptori registruju promenu i pokrenu mehanizam koji povećava količinu suza.
Zbog toga je suzenje tokom sečenja luka normalna fiziološka reakcija, a ne znak da je sa očima nešto neobično. Kada se izvor nadražaja ukloni i koncentracija jedinjenja u vazduhu opadne, signal prestaje, a pojačano lučenje suza se postepeno vraća na uobičajen nivo.
