Pčela može da odleti daleko od košnice u potrazi za hranom, pronađe cvet i zatim se vrati do svog doma bez putokaza i mape. Njeno snalaženje ne zavisi od jednog jedinog čula, već od kombinacije vizuelnih orijentira, položaja Sunca, unutrašnjeg osećaja za smer i sposobnosti da pamti karakteristike prostora kroz koji leti. Kada se udalji od košnice, ona tokom leta prikuplja informacije koje joj kasnije pomažu da odredi gde treba da se vrati.
Položaj Sunca daje važan smer
Jedan od važnih orijentira pčeli je Sunce. Njeno kretanje nije potpuno nasumično, već može koristiti položaj Sunca kao deo sistema za određivanje pravca. Čak i kada se Sunce tokom dana pomera preko neba, pčela može da prati promene tog položaja i prilagođava svoju orijentaciju.
Pčela pritom ne mora da leti direktno prema Suncu. Njeno snalaženje može uključivati ugao između pravca leta i položaja Sunca, pa joj ta informacija pomaže da održava određeni smer. Posebno je korisna činjenica da pčela može da koristi i Sunčev položaj kada deo neba nije potpuno vedar.
Za ovakav način orijentacije važan je i unutrašnji biološki sat. On omogućava pčeli da uzme u obzir prividno pomeranje Sunca tokom dana, umesto da njegov trenutni položaj tretira kao nepromenljiv znak. Tako se smer može procenjivati i dok se uslovi na nebu postepeno menjaju.
Pamti prizore koji joj služe kao orijentiri
Pčela ne koristi samo nebo. Tokom leta može zapamtiti karakteristične oblike i raspored elemenata u okolini, kao što su drveće, ivice šume, zgrade ili druge uočljive strukture. Takvi vizuelni orijentiri mogu joj pomoći da prepozna područje kroz koje je već prošla.
Važan je i način na koji se prizori menjaju dok se pčela približava cilju. Ona ne mora imati detaljnu sliku čitavog pejzaža. Dovoljno je da određeni raspored kontrasta, oblika i linija odgovara ranije naučenom obrascu. Takva memorija omogućava joj da postepeno prepoznaje poznato okruženje.
Zato pčela koja leti iznad poznatog terena može izgledati kao da tačno zna gde ide, iako ne prati jednu vidljivu liniju od cveta do košnice. Ona kombinuje informacije koje je prikupila tokom prethodnih letova i koristi ih za korekciju pravca.
Ovakva sposobnost naročito je korisna kada se košnica nalazi u složenom okruženju. Različiti vizuelni detalji zajedno mogu formirati svojevrsnu prostornu predstavu koju pčela koristi prilikom povratka.
Pčela prati i informacije o pređenom putu
Pored spoljašnjih orijentira, pčela može da koristi i informacije nastale tokom samog leta. Promene pravca i približna udaljenost od mesta polaska mogu doprineti određivanju položaja. Ovakav mehanizam naziva se putna integracija i omogućava životinji da proceni gde se nalazi u odnosu na početnu tačku.
To znači da pčela ne mora u svakom trenutku da vidi košnicu da bi znala u kom pravcu treba da se kreće. Informacije prikupljene tokom leta mogu joj pomoći da održi predstavu o tome koliko se udaljila i kako je menjala smer.
Kada se takva procena kombinuje sa vidljivim orijentirima i položajem Sunca, rezultat je mnogo pouzdaniji nego kada bi se oslanjala samo na jednu informaciju. Ako se jedan znak promeni ili privremeno nije dostupan, drugi mogu pomoći u korekciji leta.
Mirisi pomažu, ali nisu cela mapa
Mirisi imaju značajnu ulogu u životu pčela, naročito kada pronalaze hranu i prepoznaju svoju zajednicu. Međutim, povratak do košnice ne zasniva se jednostavno na tome da pčela prati miris košnice kroz vazduh. Strujanje vazduha, udaljenost i promenljivi uslovi učinili bi takav sistem nepouzdanim kao jedini način navigacije.
Miris može biti važniji kada se pčela približi određenom mestu ili kada prepoznaje cvetove i druge izvore hrane. U kombinaciji sa vidom i drugim informacijama, on doprinosi ukupnom snalaženju, ali ne predstavlja jednostavnu nevidljivu putanju koju pčela prati od cveta do košnice.
Zbog toga je navigacija pčele rezultat više različitih sposobnosti. Ona ne zavisi od jednog „kompasa“, već od kombinovanja informacija iz okruženja i sopstvenog kretanja.
Kako odredi gde je košnica?
Kada se pčela vraća, ona koristi ono što je naučila tokom prethodnog leta i ranijih obilazaka područja. Položaj Sunca može dati smer, vizuelni prizori mogu potvrditi da se približava poznatom terenu, a informacije o sopstvenom kretanju mogu pomoći da proceni položaj u odnosu na košnicu. Više izvora informacija tako radi zajedno.
Kada ugleda karakteristične detalje u blizini doma, navigacija postaje preciznija. Košnica sama po sebi može biti mali cilj u odnosu na prostor koji je pčela preletela, pa su prepoznatljivi detalji neposredne okoline veoma korisni za završni deo povratka.
Ova sposobnost je posebno zanimljiva zato što pokazuje koliko složeno može biti snalaženje životinje sa veoma malim mozgom. Pčela ne koristi kartu u ljudskom smislu, ali njen nervni sistem obrađuje više različitih signala i pretvara ih u ponašanje koje omogućava pouzdan povratak do košnice.
