Novčić koji godinama prolazi kroz ruke retko ostaje isti kao kada je izašao iz kovnice. Površina može izgubiti prvobitni sjaj, potamniti, dobiti sitne ogrebotine ili promeniti nijansu. Te promene nisu posledica samo mehaničkog habanja. Metal stalno dolazi u kontakt sa kiseonikom, vlagom, znojem, česticama iz vazduha i drugim materijama, pa se na njegovoj površini postepeno odvijaju hemijske reakcije.
Brzina i način promene zavise od sastava novčića, odnosno od metala ili legure od koje je napravljen. Neki metali relativno lako reaguju sa okolinom, dok su drugi otporniji. Kod legura različiti sastojci mogu reagovati različitim intenzitetom, zbog čega površina vremenom dobija nove osobine. Zato stari novčić ne mora samo da bude „prljaviji“ - njegov površinski sloj može se hemijski razlikovati od prvobitnog.
Kako metal reaguje sa vazduhom i vlagom?
Metalna površina je stalno izložena atmosferi. Kiseonik iz vazduha može učestvovati u oksidacionim reakcijama, dok vlaga omogućava lakše odvijanje pojedinih procesa. Na površini tada mogu nastati veoma tanki slojevi novih jedinjenja koji menjaju način na koji metal odbija i rasipa svetlost. Promena boje zato može početi mnogo pre nego što se pojavi vidljivo oštećenje materijala.
Kod nekih metala nastali sloj može delimično usporiti dalju reakciju jer odvaja osnovni metal od okoline. Kod drugih se površinski proizvodi reakcije mogu lakše menjati ili uklanjati, pa proces napreduje. U stvarnim uslovima ponašanje zavisi i od temperature, vlažnosti, sastava vazduha i toga koliko je novčić izložen različitim supstancama.
Zbog toga dva novčića napravljena od sličnog metala mogu izgledati različito nakon više godina. Jedan može stajati u suvoj kutiji, dok drugi stalno prolazi kroz ruke i dolazi u kontakt sa znojem, vlagom i nečistoćama. Okruženje tako postaje važan deo priče o tome kako se menja površina.
Zašto novčići tamne ili dobijaju drugačiju boju?
Promena boje najčešće nastaje zato što se na površini formiraju novi hemijski spojevi ili se menjaju postojeći tanki slojevi. Oksidi su među poznatijim proizvodima reakcije metala sa kiseonikom, ali mogu nastati i druge vrste jedinjenja, u zavisnosti od sastava legure i okruženja. Čak i veoma tanak sloj može biti dovoljan da promeni izgled novčića.
Kod bakra i legura koje ga sadrže površina može vremenom dobiti tamnije, braon ili zelenkaste tonove, u zavisnosti od uslova. Takve promene povezane su sa reakcijama sa kiseonikom, vlagom i jedinjenjima prisutnim u okolini. Kod drugih metala mogu se pojaviti drugačije nijanse ili samo gubitak sjaja.
Važno je razlikovati hemijsku promenu od obične prljavštine. Naslage sa prstiju, masnoća i čestice prašine mogu prekriti površinu i promeniti njen izgled bez značajne promene samog metala. Međutim, kada metal hemijski reaguje sa okolinom, nastaje novi površinski sloj koji nije moguće ukloniti običnim brisanjem bez uticaja na samu površinu.
Kakvu ulogu imaju ruke, znoj i dodirivanje?
Novčići su među metalnim predmetima koji često dolaze u kontakt sa ljudskom kožom. Na rukama se nalaze prirodna ulja, znoj, soli i druge materije koje mogu ostati na površini. Kada se takav sloj zadrži između metala i vazduha, on može promeniti uslove u kojima se odvijaju površinske reakcije.
Zbog toga mesto koje se često dodiruje ne mora izgledati isto kao deo novčića koji je manje bio u kontaktu sa kožom. Istovremeno, stalno trljanje uklanja deo površinskih naslaga i stvara sitne ogrebotine. Površina se tako menja na dva načina - hemijskim reakcijama i mehaničkim habanjem.
Masnoća i nečistoće mogu se zadržati u sitnim neravninama nastalim tokom korišćenja. Ako novčić kasnije dođe u dodir sa vlagom, takve naslage mogu dodatno uticati na lokalne reakcije. Zato način čuvanja ima veliki uticaj na to da li će promena izgleda biti ravnomerna ili će se pojaviti samo na pojedinim delovima.
Kako nastaju ogrebotine i gubitak prvobitnog sjaja?
Pored hemijskih reakcija, novčić se tokom godina stalno mehanički troši. Trenje sa drugim novčićima, džepom, novčanikom, stolom ili drugim predmetima može ostaviti sitne ogrebotine. Svaka od njih menja mikroskopsku strukturu površine i utiče na način na koji svetlost pada na metal.
Zbog toga novčić može izgledati matirano čak i kada nema duboka oštećenja. Polirana ili glatka površina bolje usmerava reflektovanu svetlost, dok veliki broj sitnih ogrebotina svetlost rasipa u različitim pravcima. Vizuelni rezultat je gubitak sjaja koji se često pogrešno pripisuje samo prljavštini.
Na reljefnim delovima novčića habanje može biti izraženije jer oni najviše dolaze u kontakt sa drugim površinama. Vremenom se oštri detalji mogu zaobliti, a sitni elementi postati manje jasni. To je fizička promena materijala i razlikuje se od hemijskog stvaranja novog sloja na površini.
Da li čišćenje može vratiti prvobitni izgled?
Čišćenje može ukloniti površinsku prljavštinu, ali ne može uvek vratiti originalni izgled metala. Ako je promena posledica hemijske reakcije, agresivno poliranje može skinuti i deo površinskog sloja, a zajedno sa njim i fine detalje novčića. Kod kolekcionarskih primeraka to može biti posebno problematično jer tragovi originalne površine imaju svoju vrednost.
Blago čišćenje zato nije isto što i pokušaj da se novčić vrati u stanje iz kovnice. Voda, meka krpa i pažljivo uklanjanje očigledne prljavštine mogu biti dovoljni za običan predmet, dok vrednije ili starije primerke ne treba tretirati bez prethodnog razumevanja njihovog sastava i stanja. Različiti metali i legure različito reaguju na sredstva za čišćenje.
Promena izgleda je, dakle, rezultat više procesa koji se odvijaju istovremeno. Metal reaguje sa okolinom, na površini nastaju novi slojevi, ruke ostavljaju masnoće i soli, a trenje pravi sitna mehanička oštećenja. Posle godina sve te promene zajedno daju novčiću izgled koji je karakterističan za način na koji je korišćen i čuvan.
