Veliki planinski lanci nastaju veoma sporo, kroz sudare i pomeranja ogromnih delova Zemljine kore, uz istovremeno delovanje vulkanizma, rasjedanja, erozije i drugih geoloških procesa. Kada se tektonske ploče približavaju, stenske mase mogu biti sabijene, naborane i izdignute, pa se teren postepeno podiže iznad okolnog pejzaža. Taj proces traje milionima godina, a planine se istovremeno troše delovanjem vode, leda, vetra i gravitacije. Oblik planinskog lanca zato predstavlja rezultat stalnog nadmetanja između sila koje ga podižu i procesa koji ga razgrađuju.
Pomeranje tektonskih ploča pokreće stvaranje velikih planina
Zemljina kora nije jedna neprekidna čvrsta ploča. Podeljena je na velike tektonske ploče koje se veoma sporo pomeraju preko dubljih delova Zemljine unutrašnjosti. Njihovo kretanje meri se malim brzinama u odnosu na ljudski život, ali tokom miliona godina može pomeriti čitave kontinente i snažno promeniti reljef.
Kada se dve kontinentalne ploče sudare, njihovi rubovi ne mogu jednostavno da prođu jedan kroz drugi. Stenske mase počinju da se sabijaju, naboraju i potiskuju prema gore. Delovi kore mogu biti navučeni preko drugih delova, dok se slojevi stena savijaju pod ogromnim pritiskom. Tako nastaje široka zona izdizanja koja vremenom može prerasti u veliki planinski sistem.
Jedan od poznatih primera je Himalajski planinski lanac, koji je povezan sa sudarom Indijske i Evroazijske tektonske ploče. Taj sudar i dalje traje, pa se proces izdizanja nastavlja, iako ga istovremeno usporavaju erozija i pomeranja duž rasjeda. Planine zato nisu završena tvorevina, već deo aktivnog geološkog procesa.
Stene se sabijaju, naboraju i lome pod ogromnim pritiskom
Kada se tektonske ploče približavaju, pritisak na stenske slojeve može biti ogroman. U zavisnosti od temperature, dubine i osobina materijala, stene mogu da se savijaju bez potpunog pucanja ili da se lome duž rasjeda. Takva deformacija menja prvobitni položaj slojeva i doprinosi stvaranju planinskog reljefa.
U dubini Zemljine kore pritisak i temperatura mogu omogućiti da se stene deformišu veoma sporo. Slojevi koji su nekada bili približno horizontalni mogu postati nagnuti ili snažno naborani. Kada se kasnije izdignu i budu izloženi eroziji, ti slojevi postaju vidljivi na padinama i liticama, pa njihov oblik često otkriva istoriju nastanka planine.
Rasjedi takođe imaju važnu ulogu. Ako se blokovi kore pomere jedan u odnosu na drugi, jedan deo terena može biti izdignut u odnosu na drugi. Ponovljena tektonska pomeranja mogu tako stvoriti stepenaste ili veoma strme reljefne forme. U stvarnom planinskom lancu više ovih procesa može delovati istovremeno.
Vulkanizam može izgraditi planine drugačijim putem
Ne nastaju sve planine sudarom kontinentalnih ploča. Na mestima gde magma stiže do površine, vulkanska aktivnost može tokom mnogo erupcija postepeno izgraditi uzvišenje. Lava, pepeo i drugi vulkanski materijali talože se oko otvora, pa se nakon brojnih erupcija formira vulkanska planina ili čitav niz vulkanskih građevina.
Oblik takve planine zavisi od sastava magme i načina na koji ona izlazi na površinu. Tečnija lava može da se razliva na velike udaljenosti i gradi šire, blaže padine, dok viskoznija magma može formirati strmije građevine i zadržavati se bliže vulkanskom otvoru. Eruptivni materijal se zatim hladi i postaje deo nove stenske mase.
Vulkanske planine mogu nastajati i na mestima gde se tektonske ploče razdvajaju ili gde jedna ploča tone ispod druge. U takvim zonama nastaju uslovi za topljenje dela stenskog materijala i formiranje magme. Zbog toga je položaj planina često povezan sa širim obrascem kretanja tektonskih ploča.
Erozija istovremeno ruši ono što tektonika podiže
Dok tektonske sile podižu teren, prirodni procesi ga neprekidno troše. Kiša prodire u pukotine, reke odnose materijal niz padine, led struže i razbija stene, a vetar može odnositi sitne čestice. Gravitacija dodatno pokreće odronjavanje i klizanje materijala prema nižim predelima.
Erozija ne znači samo da planine postaju niže. Ona može menjati njihove oblike, produbljivati doline, širiti kanjone i otkrivati slojeve stena koji su ranije bili duboko ispod površine. U hladnim područjima led može snažno oblikovati vrhove i doline, dok reke u toplijim i vlažnijim predelima mogu duboko useći teren.
Zbog toga visina planine nije jednostavan pokazatelj brzine njenog nastanka. Planinski lanac može biti veoma visok zato što se teren i dalje izdizuje ili zato što erozija nije uspela da ga ukloni istom brzinom. Njegov današnji izgled predstavlja ravnotežu između tektonskog izdizanja i dugotrajnog trošenja.
Planinski lanci se menjaju i nakon što dostignu velike visine
Geološki procesi ne prestaju kada se formira prepoznatljiv planinski lanac. Tektonske ploče nastavljaju da se pomeraju, stene se deformišu, a površinu stalno oblikuju voda, led, vetar i temperaturne promene. Zbog toga planine mogu istovremeno da rastu u jednom smislu i da se smanjuju u drugom.
Tokom veoma dugog perioda, planinski lanac može promeniti oblik čak i ako se osnovna tektonska aktivnost smanji. Vrhovi mogu biti zaobljeni, oštri ili isečeni dubokim dolinama, u zavisnosti od vrste stena i uslova erozije. Ako se tektonsko izdizanje nastavi, novi materijal može ponovo biti izložen na površini, dok se stariji slojevi uklanjaju. Zato su ogromni planinski lanci zapis geološke istorije. Njihov nastanak zahteva ogromne vremenske razmere, a njihov današnji izgled rezultat je miliona godina pomeranja kore, deformacije stena, vulkanizma i erozije. Ono što čoveku izgleda kao nepokretna i večna prepreka zapravo je deo površine Zemlje koja se neprestano menja.
