Pećine nastaju tokom veoma dugih geoloških perioda, najčešće delovanjem vode koja prodire kroz pukotine u stenama. Voda postepeno rastvara ili odnosi deo materijala i tako proširuje postojeće šupljine. Vremenom mali kanali mogu prerasti u prolaze, hodnike i velike podzemne prostorije. Oblik pećine zato zavisi od vrste stene, količine vode, njenog hemijskog sastava i načina na koji se voda kretala kroz podzemlje.
Kako voda počinje da pravi prolaz
Proces često počinje na mestu gde postoje pukotine i sitne šupljine u steni. Kišnica može da prodre u zemljište i tokom prolaska kroz tlo primi određene rastvorene materije. Kada dospe do stene koja je podložna rastvaranju, voda može postepeno da proširuje postojeće pukotine.
Kod krečnjačkih područja važnu ulogu ima voda koja sadrži rastvoreni ugljen-dioksid. Takva voda može da reaguje sa mineralima u krečnjaku i doprinese njihovom postepenom rastvaranju. Proces je spor, ali se ponavlja tokom ogromnog broja ciklusa prolaska vode.
Kako se pukotina širi, kroz nju može proticati više vode. Time se stvaraju uslovi za dalje proširivanje kanala. Tako mali podzemni prolaz može tokom vremena postati dovoljno velik da kroz njega prolazi čovek, a u nekim slučajevima mogu nastati i veoma prostrane dvorane.
Zašto pećine imaju hodnike, dvorane i različite nivoe
Podzemna voda ne kreće se kroz stenu nasumično. Ona prati postojeće pukotine, slojeve i zone kroz koje može lakše da prolazi. Zbog toga pećinski sistemi često imaju mrežu različitih kanala koji se granaju i spajaju.
Promene nivoa vode tokom geološke prošlosti mogu ostaviti više generacija prolaza. Kada se podzemni tok spusti na niži nivo, stariji kanal može ostati iznad aktivnog toka. Tako nastaju različiti nivoi pećinskog sistema.
Velike dvorane mogu nastati kada se više šupljina poveže ili kada se određeni deo stene duže vreme rastvara i proširuje. Njihove dimenzije nisu određene samo količinom vode, već i geološkom građom područja i stabilnošću okolne stene.
Odakle dolaze stalaktiti i stalagmiti
Neobični oblici u pećinama često nastaju nakon što voda više ne rastvara samo stenu, već počne da ostavlja mineralni materijal. Kapljica koja prolazi kroz krečnjak može da ponese rastvorene minerale. Kada dospe u pećinski prostor, deo vode ispari ili izgubi ugljen-dioksid, pa se deo minerala taloži.
Ako se taloženje ponavlja na plafonu, vremenom može da nastane stalaktit koji raste naniže. Na mestu gde kapljice padaju na pod može se formirati stalagmit koji raste naviše. Njihov rast je veoma spor i zavisi od količine vode, hemijskih uslova i drugih faktora.
Kada se stalaktit i stalagmit spoje, može nastati stub koji povezuje plafon i pod. Pored njih mogu se razviti i tanke zavese, naslage i drugi oblici mineralnog taloženja. Svaki takav oblik predstavlja rezultat dugotrajnog ponavljanja veoma malih promena.
Zašto svaka pećina izgleda drugačije
Izgled pećine zavisi od geologije područja kroz koje se razvija. Različite stene različito reaguju na vodu, a pukotine i slojevi određuju pravce kojima voda može da se kreće. Zbog toga dve pećine u različitim geološkim sredinama mogu imati potpuno različite oblike.
Na izgled utiču i temperatura, količina vode, brzina njenog protoka i promena nivoa podzemnih voda. U nekim delovima dominira rastvaranje stene, dok se u drugim više vidi taloženje minerala ili urušavanje već postojećih šupljina.
Pećinski sistem zato nije statičan prostor koji je jednom nastao i zauvek ostao isti. Procesi koji su ga formirali mogu nastaviti da menjaju pojedine delove, iako se većina promena odvija toliko sporo da ih čovek tokom jednog života ne može neposredno primetiti.
Kako nastaje čitav podzemni svet
Veliki pećinski sistemi nastaju kombinacijom više procesa koji deluju veoma dugo. Voda prvo koristi prirodne slabosti u steni, zatim proširuje prolaze, povezuje različite kanale i menja njihovu unutrašnju geometriju. Kasnije se u pojedinim delovima mogu taložiti minerali i stvarati novi oblici.
Zbog toga pećina može sadržati uske pukotine, široke hodnike, velike dvorane, podzemne tokove i brojne mineralne formacije. Sve što danas vidimo predstavlja zapis dugotrajnog odnosa vode, stene i geoloških promena.
Pećinski prolaz koji izgleda kao jednostavna šupljina zapravo može biti rezultat procesa koji su trajali hiljadama ili milionima godina. Upravo sporost tih procesa omogućava da se od sitnih pukotina postepeno razviju složeni podzemni sistemi.
